Deel 4: De turftonsters

De turftonsters.

Als het dan zover was dat de turf kon worden verscheept, verschenen de turftonsters ten tonele. Zij maten de turf met behulp van een ton, alvorens de turf werd geladen in de schepen met behulp van turfmanden. Deze vrouwen moesten een eed afleggen, waarvan de tekst in het Rechterlijk archief van Cleijn Waspik bewaard is gebleven uit het jaar 1556 op 26 juli.

Hier volgen de namen van deze vrouwen uit 1556 en 1559

Mary Goossen Claesz
Marijke Zegers
Lijn Jan Mertens huysvrouw
Heyl Peer Joeperts weduwe
Heylke Adriaan Melis huysvrouw
Marijken Jan T(onleesbaar)ses
Neil Denis Jans huysvrouw
Jacob tert Peterss
Lijn Peer Lemmens weduwe
Heyl Toen Mertens Lauwrijs wijf.

In het jaar 1559

Antken Ceelen huysvrouw
Lijs Donderbuien wed e
Heijl Teuwen
Jacob G(onleesbaar) huysvrouw

De eed.

Eed te Waspik gedaan door tonstere (turftonsters).

“Conditien ende voorwaarden daar die tonstere binnen Waspijck hare eedt op gedaan hebben opte XXVIen  julij XV ses en vijftickg (26 juli 1556 dus).

Dat wij vullen sullen een sleijke ton sonder die turve daer met hande in te drucke ofte te stoote ende daer een sleijke mande op gestuijck, ende gene den cooper dat daer op blijft ende datter af valt sullen wij den moerman laten sonderdat wij die torven die afgevallen zijn in schippersmanden werpen of rapen sullen ende dat wij geen bedroch tsij meer of min in den tal turf doen en sullen ende wie (onleesbaar) hier yet tegen bevonden wort op peijne te verbueren van thien ponden aan den baelian, so dich al hij bevonde worde contrarie te doen behalve die correctie van hare quade eedt die reserveert die Heer aan sijn selven”.

 De turftonsters, die de turf met behulp  van een ton afmaten stonden zoals gezegd onder ede. De turven werden met de handen in de ton gedaan. Hetgeen er afviel werd niet meegeteld en bleef aan de eigenaar van de moer, hier genoemd de moerman en ze mochten deze afgevallen turven niet in de schippersmanden werpen. Dit zullen de manden zijn geweest waarmee de turf aan boord van het schip werd gedragen. Ze moesten geen bedrog plegen op peijne (straf) van 10 ponden.

Contrarie betekent tegenwerken en quade eed is het zich niet aan de eed houden.

ds Afb. nr. 9 De eed                                   De eed                  Rechterlijk archief Cleijn Waspik.

De tonnen gebruikt door de turftonsters waren verschillend van inhoud omdat het gebruikte tonnen waren, die eerder voor andere doeleinden dienden. Iedere stad of streek had zijn eigen tonmaat.

Harington                      139 liter      60 tonnen was een last

Hamburger bierton        169 liter

Grove ton                      210 – 222 liter

De maten van de turven waren per streek verschillend, daarom zijn de gegeven afmetingen slechts een indicatie van de maat.

De plaatselijke omstandigheden speelden hierbij een belangrijke rol.

In Holland wordt in de 16e eeuw een maat genoemd van 5 x 8 x 12 cm.

In de Peel is 15 x 12 x 38 een gevoerde maat

Veendam  heeft een turfmaat van 15 x 15 x 42.

De turf voor industriële doeleinden, voor brouwerijen bijvoorbeeld 14 x 14 x 40.

Kalmthout geeft 40.000 turven als zijnde 4 lasten.

         ds Afb. nr. 10 Laden turfschip Het laden van een turfschip, waarbij het stapelen gebeurd door vrouwen. Te zien is een turfton en een turfmand.

 Deel 5: De bestemming en de vracht van de turfschippers